Introitus Dominica XV per annum: Dum clamarem

Reeks “Oratio super munera - Gebed over de gaven” 15e zondag per annum / door het jaar

Christus ontvangt brood en wijn voor de H. Eucharistie

Geef aan Uw gelovigen de genade van een heiliger leven

I n l e i d i n g

“De gaven van de biddende Kerk” zijn allereerst brood en wijn, en hierop heeft de zeer dringende bede: “Zie naar de gaven!” dan ook betrekking. Wanneer voorts wordt gebeden dat God door het genieten van deze gaven de heiligheid van de gelovigen moge verdiepen, dan zijn de gaven ongetwijfeld het Lichaam en Bloed van Christus. Zo schijnt de bede “Zie naar de gaven” reeds te anticiperen op de Consecratie, wanneer de gaven van brood en wijn door de kracht van God Lichaam en Bloed van zijn Zoon Jezus Christus worden.

Als Brood des Levens is de heilige Eucharistie bestemd tot voeding voor onze ziel en bewerkt tegelijk groei van en naar het eeuwige leven. Niets anders betekent dit mysterie dan  “toename in heiligheid” of  “toename van de genade van de verlossing” zoals de priester in het Gebed na de Communie bidt, niets anders dan het ”eeuwig leven”, dat is het delen in het leven van God zelf, de driemaal Heilige.

Christus offert zich aan zijn Vader en de biddende Kerk biedt zijn offer aan – omwille van ons die benauwenis ondergaan (Introitus) en om ons als dwalenden de juiste weg te wijzen (Collectegebed). Wanneer nu het offer op het altaar voltrokken is en wij met heel ons wezen, zowel inwendig als uitwendig, daaraan hebben deelgenomen, dan is het zaad in goede aarde gezaaid en kan het vrucht dragen, dertig-, zestig-, of honderdvoudig (Evangelie Mt, 13, 23).

T e k s t

Missale Romanum – 1970

Respice, Domine, munera supplicantis Ecclesiæ,

et pro credentium sanctificationis incremento sumenda concede.

Altaarmissaal Nederlandse Kerkprovincie – 1979

Heer, zie naar de gaven van uw Kerk, die tot U bidt.

Geef aan uw gelovigen, die ze als voedsel tot zich nemen, de genade van een heiliger leven.

Werkvertaling

Zie welgevallig neer, Heer, op de gaven van Uw smekende Kerk,

en geef dat deze [gaven] worden genuttigd tot vermeerdering van de heiliging van Uw gelovigen.

L i t u r g i s c h e   a n t e c e d e n t e n

De brontekst van de oratio super munera van deze zondag vinden we in het ‘Sacramentarium

Pragense’, Codex O. 83,  411, 2, Metropolitaanse Kapttelbiblotheek Praag, vroeger dan 788, met originele tekst uit Regensburg,  waarschijnlijk in opdracht van hertog Tassilo gecodificeerd, vervolgens naar Praag overgebracht. Wordt getypeerd als een gregorianiseerd Gelasianum.

De brontekst is sinds de 8^e eeuw in meer dan 50 contemporaine en latere codices verspreid en in gebruik geweest op het Europese vasteland en op het Britse schiereiland.

De versie MR 1962 geeft de brontekst met in plaats van het zinsdeel ” et pro credentium sanctificationis incremento sumenda concede”: “et saluti credentium perpetua sanctificatione sumenda concede”.

Rubriek: Dominica seu hebdomada IV^a post (octavam) Pentecosten (IV^a post Trinitatem), oratio super oblate seu secreta (Vierde zondag of vierde week na het octaaf van Piinksteren (IV^e zondag na Drievuldigheidszondag), gebed over de gaven of secreta.

(E. Moeller, J.M. Clément en B. Coppieters ’t Wallant, Corpus Orationum, VIII, R-S, Brepols, Turnhout 1996, XXXIX en nr. 5085, Br 979 op p. 61.1810, p. 46).

S t r u c t u u r a n a l y s e  e n  s t i j l f i g u r e n

Het Gebed over de gaven  bestaat uit één enkele hoofdzin, opgebouwd uit twee halfzinnen, verbonden door de coniunctie et. Van beide halfzinnen staat het prædicaat in de imperativusvorm.

Er is sprake van een tweevoudige bede: God wordt gevraagd genadig naar de gaven van de smekende Kerk om te zien en hen die in Hem geloven door het nuttigen van deze gaven te doen groeien in heiligheid. Door het gebruik van het begrip ’supplicantis Ecclesiæ’ wordt de nederigheid van de Kerk tegenover God onderstreept. De Kerk (Ecclesia) is enerzijds in de metafysische dimensie Mystiek Lichaam van Christus en anderzijds in de aardser dimensie de gemeenschap van de gelovigen (credentes), in het hier en nu als in alle tijden en op alle plaatsen (universaliteit).

In zekere zin belijdt de Kerk daarmee dat zij haar doel nog niet heeft bereikt en dat zij verkeert in de behoefte van verdere heiliging, maar ook dat zij er op vertrouwt dat zij in de liturgische aanbidding van God kan komen tot vervulling, in de hoop op verlossing voor de mensheid en de schepping.

Opmerkelijk is dat deze oratie in haar bewoordingen door het  gebruik van een gerundivumconstructie ([munera] sumenda) een beoogd catechetisch effect heeft, te weten: de biddende gelovige wordt duidelijk gemaakt dat hij de Eucharistische Gaven tot zich moet nemen om te groeien in heiligheid. Het is jammer dat juist dit element in de vertaling van het Nederlandse Altaarmissaal niet meer tot zijn recht komt.

Ad 1

Respice, zie neer/om, - prædicaat in de imperativusvorm van het verbum respicere 3., aan de spits van de oratie, zonder, deze keer, het gebruikelijke quæsumus.

Domine, [o] Heer, - anaklese in de vocativusvorm van Dominus.

Munera supplicantis Ecclesiæ, de gaven van de smekende Kerk, - object van het prædicaat respice, bestaande uit de accusativusvorm van het substantivus munus, - eris, n.  nader toegelicht door de congruerende genitivusvormen supplicantis Ecclesiæ: Ecclesiæ een genitivus subiectivus nader verklaard door een bijvoeglijk gebruikt participium praesentis activi van het verbum supplicare

Ad 2

et pro credentium sanctificationis incremento sumenda concede.

Concede, verleen/ geef, - prædicaat in de imperativusvorm van het verbum concedere 3., dat voor zijn object verwijst naar munera in de voorafgaande halfzin, verbonden met de gerundivumvorm sumenda (moetende worden genuttigd) die met het meervoud onzijdig munera congrueert.

In de oratietaal wordt het gerundivum vaak gebruikt bij werkwoorden die een essentiële eucharistisch rituele betekenis hebben, bijvoorbeeld sacrare, consecrare, celebrare, venerari, dicare, immolare, offerre, sumere (handelingen waar het aardse raakt aan het mysterie). Het gebruik van de gerundivumconstructie benadrukt de eenheid van de cultische handeling, die hic et nunc wordt voltrokken. Genoemde constructie in de gebedstaal is typisch Romeins en komt ook voor in oude niet-christelijke gebedsformuleringen. (Vgl. Sr. Mary Pierre Ellebracht C.Pp.S., Remarks on the vocabulary of the ancient orations in the Missale Romanum. Reeks Latinitas christianorum primæva. Nijmegen-Utrecht, 1966,p. 103).

Pro credentium sanctificationis incremento, voor/ten behoeve van de groei van de gelovigen tot/in heiligheid, - bijwoordelijke bepaling, opgebouwd door de ablativusconstructie pro … incremento, nader bepaald door twee genitivusvormen in ondergeschikte verhouding, te weten: 1^e rang : [pro incremento] sanctificationis, van heiligheid, zijnde een genitivus subiectivus en 2^e rang: de heiligheid van wie, credentium:van de gelovigen, een  genitivus subiectivus van een zelfstandig gebruikt participium praesentis activi.

Opmerking

Iedere halfzin behelst een participium præsensvorm, te weten supplicantis en credentium. Zoals de Kerk onophoudelijk blijft smeken (moet blijven smeken), zo moeten de priester en de gelovigen door het nuttigen van de Eucharistische gaven blijven groeien in heiligheid.

In de tweede halfzin: repetitio van het tekstelement cre in credentium en incremento.

Mooie antithese in de plaatsing van de prædicaten: respice aan de spits en concede aan het einde van de oratie.

V o c a b u l a r i u m

Respice > respicere, respexi, respectum 3., 1. omkijken 2. omzien naar, kijken naar, zich bekommereen om, acht slaan op 3. terugdenken aan, komt tweemaal (Zondagen XV, XXX) voor in de Gebeden over de gaven. Het wordt vergezeld met het directe object munera. De oratie van vandaag vraagt God goedgunstig en genegen om te zien naar de aangeboden gaven, die de bron van heiligheid zullen zijn voor hen die deze offeren (Vgl. G. A. Nursey, Suscipe Munera Nostra: A Liturgical Theology From The Prayers Over the Gifts For Sundays in Ordinary Time, Washington, D.C. 2011, 185).

Het verbum respicere komt dikwijls voor in de Vulgaat en drukt de liefdevolle en genadige zorg uit van God voor de mensen: “quia respexit humilitatem ancillæ suæ” (Luc 1,48), genadig heeft Hij omgezien naar de nederigheid van zijn dienstmaagd (Magnificat), om maar een voorbeeld te noemen.

Een van de concrete toepassingen van deze term was “de blik van de godheid gunstig te stemmen” over de gaven die geofferd werden. Een welgevallige blik betekende dat de offers waren aanvaard. Deze symboliek is een van de vroegste en meest universele concepten bij het offerritueel.  Gangbaar bij de heidenen, vinden we deze evengoed in de H. Schrift. In de Vulgaatvertaling van de Bijbel wordt van het offer van Abel gezegd: “Respexit Dominus ad Abel et ad munera ejus (Gen 4, 4-5), God zag met welgevallen neer op Abel en op zijn offers. Ook in de oraties super munera komt respicere in deze striktere betekenis met betrekking tot de gaven voor. In de slotzin van deze oraties wordt de aanwezigheid van de “welgevallige blik van God” dikwijls uitgewerkt als een heiligend effect (Vgl. Ellebracht, 89).

Afleidingen in het Nederlands: respect, respectievelijk enz.

Despicere, despexi, despectum, 3, is het tegenovergestelde van respicere. In het 2^e Boek Samuel (6, 16) staat de bekende passage over het feestelijk binnenvoeren van de Ark van het Verbond in Jeruzalem: “Toen de Ark van de Heer de stad van David was binnengedragen, zag Michol, de dochter van Saul, [die aan David ten huwelijk was gegeven] koning David springend en dansend voor de Ark uitgaan en zag smalend op hem neer” (despexit eum in corde suo).

Supplicare, nederig, deemoedig smeken. Verwante begrippen zoals supplex (dom. IV Quadrag, Super munera en dom. 28  per annum Collecta), supplicatio (dom. IV Quadr. Super munera, dom. VII Paschæ Collecta en dom. II per annum Collecta) suppliciter (dom. IV Quadrag.  Super munera) werden reeds eerder besproken Het werkwoord supplicare en bovengenoemde connotaties suplicatio, “smeking, deemoedig gebed, plechtig smeekgebed”, het bijwoord suppliciter, en het onzijdige substantief supplicium, “smeekbede, smeekoffer, maar ook doodstraf, straf, lijden, pijn, foltering, samengesteld uit het voorzetsel sup/sub- en –plic… , wijzen plastisch op de houding van een smekeling: in gebogen deemoedige houding, geknield en onderdanig, met een, als het ware “gevouwen” of “geplooid” lichaam waarbij de smekeling dikwijls de knieën van degene tot wij  hij smeekt vast omklemd houdt.

Als ‘vervoegd’ werkwoord komen we het niet tegen in de oraties, hoogstens als variant wanneer een ander verbum voor gebed reeds is genoemd. Dus ‘supplicandi affectum’ is eenvoudig “de wens om te bidden”. In alle andere gevallen komt het verbum voor in de participium præsens-vorm in combinatie met bijvoorbeeld populus, famulus, n0s, familia, of Ecclesia zoals in de oratie van vandaag.

In de 1^e strofe van het Attende, Domine (gezang voor de Vastentijd) komen we een zelfstandige gebruikte adiectivum-vorm tegen van het participium præsentis van verbum supplicare: (…) Exaudi, Christe, supplicantum preces, verhoor, Christus, de beden van hen die [tot U] smeken.

Incrementum, -i, n., (increscere) heeft als basisbetekenis wasdom, toeneming, het aangroeien, groei. Dit woord komt zelden voor in de Gebeden over de gaven en wordt dus ook weinig besproken in de commentaren. We hebben het voorbeeld van het Postcommunio-gebed van 27 aug. (MR 1962) waar de genitivusvorm pietatis incrementum vergezelt: “(…) ut semper proficiamus pietatis incrementum”, dat wij steeds meer mogen toenemen in liefde.

C o m m e n t a a r

Wat betekent de H. Mis voor ons?

Vindt u het juiste antwoord dat namelijk in de H. Mis het Kruisoffer van Jezus Christus in de vorm van een maaltijd onder ons tegenwoordig komt? De beide kernwoorden zijn Offer en waarachtige tegenwoordigheid. De grootste gebeurtenis in de geschiedenis van de mensheid vond plaats op Goede Vrijdag, ’s middags rond drie uur, op de Calvarieberg. Christus heeft daar zijn leven geofferd voor het leven van de wereld, tot verlossing van de zonde. Christus is voor ons allen, voor ieder van ons het negende uur van Goede Vrijdag binnen gegaan. Niets is voor ons belangrijker - vanaf het begin tot het einde van de wereld – niets belangrijker dan onze ouders, onze opvoeding, onze vorming, ons beroep. dan het Kruisoffer van Jezus Christus.

En dit Kruisoffer wordt in iedere H. Mis geactualiseerd. Het Kruisoffer van toen wordt binnen het hier en nu getrokken, niet onder een uitwendige vorm van bloedvergieten en smart, maar in zijn kern, in zijn wezen, namelijk in de offerende overgave van Christus aan de Wil van de Vader voor ons.

Nooit heeft Christus ons zo bemind als op Goede Vrijdag aan het kruis. Deze liefde wil zich in iedere H. Mis aan ons geven. Hoe weten wij dit?  Staat dat in de Bijbel? Ja: “Dit is mijn Lichaam, dat voor u gegeven wordt, dit is de kelk van het Nieuwe Verbond in mijn Bloed, dat voor u vergoten wordt. Blijft dit doen om mij te gedenken” (vgl. Lc 22, 19 e.v. en par. pl.). Begrijpen we deze woorden?  In onze omgangstaal verwijst het woord ‘denken aan’  naar iets in het verleden. We moeten het echter begrijpen, zoals Christus het Zelf heeft begrepen. Dan betekent het méér dan alleen eraan denken of gedenken. Het is een religieuze en liturgische handeling waardoor en waarin de gebeurtenis op Calvarië onder ons actueel en opnieuw toegankelijk wordt gemaakt. Brood en wijn, die in de H. Mis tot Lichaam en Bloed van Jezus Christus worden, zijn werkzame tekenen van de overgave van Jezus Christus in zijn Offer op het kruis. Ion de H. Mis wordt de Calvarië geactualiseerd. Waarachtig tegenwoordig komt de grenzenloze liefde van Jezus Christus voor ons, de liefde tot in de dood.

Deelname aan de H. Mis op zondag, de dag des Heren en eerste dag van de week, de dag waarop de Verrijzenis van Jezus wordt herdacht, getuigt daarom van dankbaarheid. Wanneer we alle subjectieve overwegingen en behoeften terzijde laten moeten we erkennen en misschien wel opnieuw ontdekken wat de H. Mis is. Zij is het in de vorm van een Maaltijd actuele verlossende Kruisoffer van Jezus Christus. Dit is belangrijk voor hen die slechts van een Maaltijd spreken en niet meer van een Offer. De vier Eucharistische Gebeden spreken duidelijk van het Offer van Jezus. 

Wat kunnen wij doen waanneer het ons duidelijk wordt waarvan wij als Christenen eigenlijk leven, namelijk vanuit het Offer van Christus? We moeten eerst ons hart openen, zo wijd als we kunnen, om de liefde van God en zijn vergeving binnen te laten. Wie bemint, wil denken en handelen als de geliefde. Degene die Jezus Christus, degene die de grootsheid van zijn liefdedaad aan het kruis in het H. Misoffer hier en nu geactualiseerd,  erkent, wil met Hem mede offeren. Bij de bereiding van de Eucharistische gaven maken we niet we niet enkel brood en wijn voor het Offer van Christus gereed , we maken ons zelf gereed.  We schenken Hem, onder het symbool van de gaven, ons zelf. In het brood, symbool voor onze arbeid, schenken wij Hem onze arbeid. In de wijn, die – uit druiven geperst – symbool voor ons lijden is, schenken we Christus alle zweet en tranen van de voorbije en komende week. We kunnen niets beters en niets belangrijkers doen dan bij de aanbieding van de gaven onszelf met Christus aan de Vader aan te bieden, en door Hem, zoals deze gaven, worden veranderd, opdat Christus steeds meer in ons leeft.

Kortom: het belangrijkste ins ons leven als Christen is de viering van de H. Mis. Deze erkenning mogen we niet uit de weg gaan. Het is goed ons opnieuw op de waarde van de H. mis te bezinnen met een besluit tot vastberaden terugkeer tot de H.Mis op zondag. Halfslachtigheden ten opzichten van het Kruis van Christus stellen niets voor. Al te veel Christenen hebben de H.Mis uit hun wenscatalogus geschrapt en menen evengoed christelijk te kunnen leven. Niets minder is waar. De belijdenis van de 49 Christenen, die op 12 februari 304 in Carthago ter dood werden veroordeeld, moet ons wakker schudden. 30 Mannen, 18 vrouwen en een priester hadden tegen het uitdrukkelijk verbod van keizer Diocletianus in deelgenomen aan de Eucharistieviering op zondag. Op de vraag van de rechter:  “Waarom zijn jullie, tegen het verbod van de keizer in, samen gekomen?” antwoordden de Christenen: “Omdat de viering van de Dag des Heren niet achterweg mag blijven. Omdat het ons zo is geboden. We kunnen zonder de H. Mis niet leven”.

Inderdaad: zonder het H. Misoffer kan een Christen niet leven.

(Ontleend aan Bischof [kardinaal Dr.] Franz 

Lectio divina lingua latina Liturgia Horarum Ad Officium lectionis Dominica XV annum Catechesis rituum ante baptismum. De catechumenenriten vóór het Doopsel

Lectio altera

Incipit Tractátus sancti Ambrósii epíscopi De mystériis

 (Nn. 1-7: SCh 25 bis, 156-158)

Catechesis rituum ante baptismum

De morálibus cotidiánum sermónem habúimus, cum vel patriarchárum gesta vel Proverbiórum legeréntur præcépta, ut his informáti atque institúti assuescerétis maiórum íngredi vias eorúmque iter cárpere ac divínis obœdíre oráculis, quo renováti per baptísmum eius vitæ usum tenerétis, quæ ablútos decéret.

Nunc de mystériis dícere tempus ádmonet atque ipsam ratiónem sacramentórum édere, quam ante baptísmum si putassémus insinuándam nondum initiátis prodidísse pótius quam edidísse æstimarémur. Deínde quod inopinántibus mélius se ipsa lux mysteriórum infúderit, quam si ea sermo áliquis præcucurrísset.

Aperíte ígitur aures et bonum odórem vitæ ætérnæ inhalátum vobis múnere sacramentórum cárpite. Quod vobis significávimus, cum apertiónis celebrántes mystérium dicerémus: Effetha, quod est adaperíre, ut ventúrus unusquísque ad grátiam quid interrogarétur cognósceret, quid respondéret meminísse debéret. Hoc mystérium celebrávit Christus in Evangélio, sicut légimus, cum mutum curáret et surdum.

Post hæc reseráta sunt tibi sancta sanctárum, ingréssus es regeneratiónis sacrárium. Répete quid interrogátus sis, recognósce quid respónderis. Renuntiásti diábolo et opéribus eius, mundo et luxúriæ eius ac voluptátibus. Tenétur vox tua non in túmulo mortuórum, sed in libro vivéntium.

Vidísti illic levítam, vidísti sacerdótem, vidísti summum sacerdótem. Noli consideráre córporum figúras, sed ministeriórum grátiam. Præséntibus ángelis locútus es, sicut scriptum est: Quia lábia sacerdótis custódiunt sciéntiam et legem exquírunt ex ore ipsíus, quóniam ángelus est Dómini omnipoténtis. Non est fállere, non est negáre; ángelus est qui regnum Christi, qui vitam ætérnam annúntiat. Non spécie tibi æstimándus, sed múnere. Quid tradíderit consídera, usum eius expénde et statum eius agnósce.

Ingréssus ígitur, ut adversárium tuum cérneres, cui renuntiándum in os putáris, ad oriéntem convérteris: qui enim renúntiat diábolo, ad Christum convértitur, illum dirécto cernit obtútu.

Tweede lezing

Begin van het tractaat over ‘De Mysteriën’ van de H. Ambrosius, bisschop

(Nn. 1-7: SCh 25 bis, 156-158)

De catechumenenriten vóór het Doopsel

Wij hebben onze dagelijkse beschouwing gehouden over de zedenwet, toen wij u lazen over de geschiedenis van de aartsvaders of over de voorschriften in het Boek der Spreuken. Hierdoor gevormd en onderricht moet gij u eraan gewennen de wegen van de vaderen in te slaan en die te bewandelen, en aan de goddelijke uitspraken te gehoorzamen, waardoor gij, hernieuwd door het Doopsel, die levenswijze zoudt aannemen, die past aan gereinigden.

Nu maant ons de tijd om de mysteriën te bespreken en het wezen zelf van de sacramenten. Als wij gemeend hadden dit vóór het Doopsel aan niet-dopelingen bekend te moeten maken, dan zouden wij eerder voor verraders dan voor leraren zijn gehouden. Verder meent men soms, dat het beter is, dat het licht van de mysteriën zich beter zelf aan die onwetenden kan meedelen, dan dat er een verklaring aan vooraf gaat.

Opent derhalve uw oren, en neemt de goede geur van het eeuwig leven in u op, door u ingeademd met de gave van de sacramenten. Wij zullen nu verklaren, wat wij bedoelen met de woorden Effetha, dat is: word geopend, die wij gebruiken bij de viering van het mysterie van de opening der oren. Eenieder namelijk die tot de genadebron wil naderen, moet weten wat hem bevraagd wordt, en moet in zijn gedachten hebben, wat hij moet antwoorden. Dit mysterie voltrok ook Christus, zoals wij in het Evangelie lezen bij de genezing van de doofstomme.

Daarna is voor u het Heilige der heiligen geopend, bent gij het heiligdom van de wedergeboorte binnengegaan. Herinner u wat men u heeft gevraagd, bedenk wat ge hebt geantwoord. Ge hebt verzaakt aan de duivel en aan zijn werken, aan de wereld en de weelde ervan en aan de geneugten. Uw woord wordt bewaard, niet in een graf van doden, maar in dat van de levenden.

Daar hebt ge de leviet, de priester en de bisschop gezien, Let niet op hun uiterlijke gestalte, maar beschouw de genade van hun bediening. Ge hebt daar in tegenwoordigheid van engelen gesproken, zoals er geschreven staat: Waarachtig, de lippen van de priester bewaren de wijsheid; uit zijn mond vraagt ge de wet, want hij is een engel van de almachtige Heer. Daar kan men niet bedriegen, niet ontkennen; een engel is het, die het Rijk van Christus en het eeuwig leven aankondigt. Niet om zijn uiterlijk moet ge hem hoogachten, maar om zijn ambt. Beschouw wat hij u geschonken heeft; heb aandacht voor zijn bediening en erken ook zijn stand.

Gij zijt dan binnengetreden om uw tegenstander (de duivel) onder de ogen te zien, aan wie ge verondersteld wordt openlijk te verzaken. Ge keert u daarom naar het Oosten; want wie aan de duivel verzaakt, keert zich tot Christus en ziet Hem in het gelaat.

Collectegebed 15e zondag door het jaar - "Geef dat christenen afwijzen wat afbreuk doet aan de benaming christen"

I n l e i d i n g

Centraal in het collectegebed staan allen die zich christenen noemen, die openlijk de Naam van Christus hebben bewaard en in de wereld, in sommige landen tot bij de belastingdienst aan toe, uitdragen dat zij christen zijn. Door hun Doopsel hebben zij deze heilige Naam ontvangen, waardoor zij zich tot Christus bekennen en Christus toebehoren.
De Naam van Christus verplicht. Maar menselijke zwakheid brengt met zich mee dat ook de drager van deze Naam kan afwijken van de hem voorgeschreven weg. God laat hem dan niet in de steek, maar de oratie spreekt zich uit in een groot vertrouwen dat God dwalenden door het licht van zijn Waarheid opnieuw de rechte weg zal wijzen.

Christenen ontvangen het licht op velerlei manieren. Het collectegebed van vandaag  echter reikt een principe aan dat in alle eenvoud werkelijk licht van de Waarheid kan zijn en daarom aan God wordt gevraagd: in de Naam van Christus is Christus het itinerarium, de reisroute. Mijd dus wat in tegenspraak met deze Naam is en volg wat overeenkomt met deze Naam! In deze frase van de oratie vinden we het ontwerp voor een levensprogram van iedere christen die die naam waard wil zijn.

Deze grondregel van de oratie heeft ongetwijfeld grote betekenis, niet alleen voor  degene die zelf deze Naam draagt en die door deze Naam een vaste oriëntering kent. De Naam van Christus, christen, is voor hem ook een waarborg van zijn geloofwaardigheid. De geloofwaardigheid van de Kerk die volledig op geloof is aangewezen, hangt af van de mate waarin de gelovigen in levensbeschouwing en levenshouding aan deze Naam beantwoorden.
De Kerk leed reeds grote schade omdat christenen zich in strijd met hun naam gedroegen en nalieten wat recht aan deze Naam had moeten doen. We dragen een zeer grote verantwoordelijkheid; ook in dit opzicht is dit korte gebed van groot gewicht.

T e k s t

Missale Romanum – 1970

Deus, qui errantibus, ut in viam possint redire, veritatis tuæ lumen ostendis,

da cunctis qui christiana professione censentur,

et illa respuere, quæ huic inimica sunt nomini, et ea quæ sunt apta sectari.

Altaarmissaal – 1979

God, om dwalenden de weg te wijzen laat Gij het licht schijnen van uw waarheid.

Geef dat allen die zich christenen noemen afwijzen wat afbreuk doet aan deze naam en nastreven wat daaraan beantwoordt. 

Werkvertaling  

O God, die aan de dwalenden, opdat zij zouden kunnen terugkeren op de [rechte] weg het licht van uw waarheid toont,

geef  dat allen/velen die worden gekenmerkt door [het belijden van] het christelijk geloof, 

niet alleen verafschuwen wat met die naam strijdig is,  maar ook volgen wat ermee overeenkomt.

L i t u r g i s c h e   a n t e c e d e n t e n

Het collecte-  of openingsgebed voor deze 15e zondag door het jaar in de “gewone vorm van de Romeinse Ritus” wordt in de “buitengewone vorm van de Romeinse ritus” ook gebruikt op de 3e zondag na Pasen. In de “gewone vorm” is dit ook het collectegebed van maandag in de 3e week van de Paastijd.

De oratie van vandaag gaat terug tot het Sacramentarium Gelasianum (Vat. Reg. Lat. 316), 1^ste helft van de 8^ste eeuw. Een sacramentarium is een collectie van teksten die behoren tot de christelijke liturgie. Het Sacramentarium Gelasianum is het op één na nog bestaande oudste liturgische boek van het Westen. Alleen het Sacramentarium Veronense of Leonianum (Verona, Kapittelbibliotheek LXXXV, 2^de helft 6^de eeuw) is ouder.

De Pius V-editie van het Missale Romanum (1570) en de volgende editie van het Missale Romanum (1962) hebben de invoeging van de term  “in viam possint redire iustitiæ” ("opdat zij op de [rechte] weg kunnen terugkeren"), die niet  aanwezig in de oudere versie van het collectegebed in het Gelasianum (ofschoon weer wel in enkele andere oude sacramentaria zoals het Leonianum).

Het Missale Romanum 1970 – de postconciliaire missaaleditie en de “gewone vorm van de Romeinse ritus” -  hebben de term iustitiæ laten vallen.

H i s t o r i s c h e  c o n t e x t

We weten niet precies welke bronnen dit collectegebed kunnen hebben beïnvloed. Zeker is gedacht aan Johannes 14 zoals hierna verder te bespreken. Misschien is in de Collecte ook een spoor vinden van de Romeinse staatsman Cassiodorus ( + ca, 585 – consul in 514 en vervolgens Boethius’ opvolger als magister officiorum (1) onder de Ostrogotische koning Theodorik. Cassiodorus schreef: “Sed potest aliquis et in via peccatorum esse et ad viam iterum redire iustitiæ? - Maar kan iemand zich tegelijk op een zondige weg bevinden en weer terugkeren tot de weg der gerechtigheid? (cf. Expos. Ps. 13). Van de andere kant kan er ook invloed zijn uitgegaan van de belangrijke bisschop Ambrosius van Milaan (+ 397) of zelfs en meer waarschijnlijk van Augustinus van Hippo (+ 430) die gelijksoortige tekstpatronen hanteert.

S t r u c t u u r a n a l y s e  e n  s t i j l v o r m e n

1. Deus, qui errantibus, ut in viam possint redire, veritatis tuæ lumen ostendis,

2.da cunctis qui christiana professione censentur,

3.et illa respuere, quæ huic inimica sunt nomini, et ea quæ sunt apta sectari.

Stilistisch is dit een oratie, die direct to the point komt, met een fraaie alliteratie: et illa …et ea en een krachtig ritme in de laatste zin. Viermaal worden de relatieve voornaamwoorden qui, qui, quæ en quæ gebruikt.

Ad 1

Deus, anaklese in de vocativusvorm, wordt gevolgd door een betrekkelijke bijzin die een voortdurende goddelijke heilsdaad  memoreert. Omdat dit een ervaren werkelijkheid is staat het prædicaat ostendis in de indicativus met als object veritatis tuæ lumen, uit te splitsen in de accusativusvorm lumen met, ter nadere precisering, de bijvoeglijke bepaling veritatis tuæ in twee congruerende genitivusvormen: genitivus explicativus. Errantibus: ppa (participium præsentis activi) in de dativus pluralis en kan als tegenwoordig deelwoord of met een relatieve bijzin worden vertaald. Er ontstaat aldus in de vertaling een bijzin in een bijzin. De dativus heeft de functie van dativus commodi (het licht van de waarheid wordt getoond ten voordele van “hen die dwalen”.

De bijzin qui …ostendis wordt onderbroken door finale/doelaanwijzende of consecutieve /gevolgaanduidende bijzin ingeleid door het voegwoord ut met het prædicaat possint  in de coniunctivusvorm (wenskarakter). Possint redire: prædicaatsgroep; in viam: bijwoordelijke bepaling samen gesteld uit het præpositum in + accusativusvorm viam die een richting aanduidt.

Ad 2

Da, geef -  prædicaat in de imperativusvorm, leidt de strikte hoofdzin in verbonden met de bijwoordelijke bepaling cunctis (dativus pluralis commodi). De vorm cunctis wordt nader verklaard door de afhankelijke bijzin qui christiana professione censentur; voor de benoeming van  het  prædicaat censentur verbonden met de bijwoordelijke bepaling christiana professione in twee congruerende ablativusvormen: zie beneden onder Klein Vocabularium.

Ad 3

Het zinsdeel  et…sectari , samengesteld uit twee korte zinnen, kan in zijn geheel gelezen worden als het object van het prædicaat da en kan nader opgesplitst worden in twee afzonderlijk objecten, elk bestaande uit een accusativus (illa en ea) en een infinitivus (respuere en sectari) waarbij sectari een deponens is. Men spreekt hier van een parallelle zinsbouw door de identieke opbouw van de zinsdelen. Elk van deze beide  zinsdelen wordt gevolgd door een afhankelijke toelichtende bijzin ingeleid door het reflexivum quae.
De afhankelijke bijzin quæ..nomini bevat een hyperbaton (huic…nomini).
Inimica: prædicaatsnomen congruerend met het reflexivum quæ en het antecedent hiervan illa; huic..nomini: de dativus wordt opgeroepen door de adiectivusvorm inimicus,-a, - um: vijandig aan, in strijd met.

K l e i n  v o c a b u l a r i u m

Het werkwoord censeo betekent – bij vele betekenissen – allereerst  “schatten, wegen, taxeren, waarderen”. Het wordt gebruikt voor “van mening zijn” en iets “beschouwen, overwegen, wegen”. Er is een speciale constructie met censeo, censeri aliqua met de betekenis: “gewaardeerd, onderscheiden, gevierd worden voor een of andere kwaliteit”, ”door iets bekend zijn” en ook “erkend worden door iets”. Dit verklaart de passieve vorm in het collectegebed met de ablatief christiana professione. Censeo heeft hier de betekenis van “gerekend worden onder, geteld worden onder”. Vergelijk de verschillende betekenissen van census in het Nederlands: cijns, belasting, volkstelling, kiesrecht enz. Het meest gericht lijkt hier de vertaling “gekenmerkt, onderscheiden”, waarin de betekenis “gerekend worden onder” en “gevierd worden voor een of andere kwaliteit” zijn vervat.

Bijna vanzelfsprekend roept het begrip censeo de hamerslag “Ceterum censeo Carthaginem esse delendam” toegeschreven aan de Romeinse senator Cato Maior [234-194 v. Chr.] op, die de senaat ten tijde van de Punische oorlogen bij elke toespraak waar deze ook maar over ging wees op het dreigende gevaar van de tegenpartij Carthago, welke stad tenslotte in 146 v. Christus werd verwoest.

Christianus, -a, - um,  is een adjectief (bijvoeglijk naamwoord) met daarnaast het substantief (zelfstandig naamwoord) professio. Bij vertalingen van het Latijn naar het Nederlands moeten soms de adjectieven apart geplaatst worden en anders worden uitgedrukt. Te denken is aan “christelijk geloof”, maar deze adjectief-constructie betekent hier “de belijdenis van Christus: het belijden van Christus”. Eenzelfde probleem is te vinden in begrippen zoals oratio dominica, dat letterlijk betekent “het Heer-lijke Gebed” maar toch minder problematisch in het Nederlands vertaald moet worden met “het Gebed des Heren”.

Respuo betekent letterlijk “uitspuwen” en dus “verwerpen, verdrijven, weigeren”. De basisbetekenis kan goed weergegeven worden als “krachtig verwerpen”. 

Het deponens sector betekent “voortdurend of ijverig volgen” in positieve of negatieve zin. Sector werd bijvoorbeeld gebruikt voor een groep volgelingen die filosofen uit de Oudheid begeleidden, waar de oorsprong ligt van ons woord “sekte”. Mogelijk komt deze afleiding van seco, secui, sectum met de betekenissen ”snijden, afsnijden, doorsnijden”.

Het substantief via vereist onze aandacht. Het betekent “een weg, methode, route, richting, modus, manier van iets te doen, koers”, dus een neutraal begrip. Via heeft echter ook een morele inhoud zoals  “de juiste, rechte of goede weg”, “de ware methode, modus of manier, gedragslijn”. 

Sedes Sapientiae Romaans, Montcornador

C o m m e n t a a r

De antieke filosofen (het woord komt uit het Grieks en betekent  “minnaar van wijsheid“) waren gewoon in het openbaar rond te wandelen op hun sandalen en in hun gedrapeerde op toga’s lijkende gewaden. Theologisch-filosofische denkers zoals Aristoteles werden “peripatici“ genoemd vanwege hun praktijk van het rondwandelen (Grieks peripatein) onder overdekte zuilengalerijen van het Lyceum in Athene (Grieks peripatos) terwijl zij onderwezen.

Hun leerlingen zwermden om hen heen en hingen aan hun lippen, debatterend met hen en lerend hoe te denken en te redeneren.  Zij bespraken de diepere vragen die onvermijdelijk de menselijke geest en het hart raken en in deze zin waren zij theologen.  Wij moeten voorzichtig zijn om niet de moderne scheiding van filosofie en theologie aan de antieken op te leggen. In oude Christelijke mozaïeken wordt Christus soms afgebeeld in het gewaad van de filosoof terwijl Hij zijn hand geheven houdt op de wijze van het antieke onderwijsgebaar. Hij is de Mens geworden Wijsheid en de volmaakte Leraar. Hij is Degene van Wie wij over God en over onszelf zouden moeten leren.  Na Christus Zelf, hebben wij ook Zijn Kerk, die Mater et Magistra - Moeder en Lerares is. Op sommige afbeeldingen zien wij de kleine Christus gezeten op de schoot van Zijn Moeder alsof zij Zijn onderwijsstoel, of cathedra was. Wanneer Maria zo wordt afgebeeld wordt zij Zetel van de Wijsheid genoemd. Zie ook de eerder geplaatste Mei-meditatie van kardinaal Newman.

De tekst doet ook denken aan de eerste regels op van La Divina Commedia, de Goddelijke Komedie geschreven door de verbannen Florentijnse dichter Dante Alighieri (+1321) die in hoge mate werd gevormd en beïnvloed door de Ethica van Aristoteles en de gechristianiseerde  Platoonse filosofie, gebezigd door Boëthius (+525) en de H.  Thomas van Aquino. (+1274).

Deel 1, de Hel begint aldus:

Juist midden op de reistocht van ons leven

Zag ik mij in ’n donker woud verloren,

Daar ik van het goede pad was afgeweken.

Helaas, hoe ’t was dat woud, valt zwaar te zeggen.

Zo wild, was  ’t en zo woest, zo dicht en donker,

dat in mijn dromen de angsten vaak herleven.

Ja, zelfs de dood kan haast niet erger wezen.

Dante, de hoofdrolspeler van zijn eigen epos, beschrijft zijn fictieve zelf en zijn spirituele groei. Zijn poëtische persoon, in het midden van het leven (35 jaar oud), is vastgelopen in zonde en irrationeel gedrag. Hij is van de rechte weg van het leven van de rede afgedwaald en diep in het “donkere woud“ geweest. Het leven van voortdurende zonde is een leven zonder ware rede, want de menselijke rede is verlamd wanneer deze aan zichzelf is overgelaten zonder het licht van de genade.  Dante vergelijkt zijn verwarde staat met de dood. Hij moet door de hel reizen en terug. Hij maakt dan de reiniging van het vagevuur door, om terug te komen tot het leven van deugd en rede.

In de loop van de driedelige Komedie vindt hij de juiste weg terug naar het licht, de Waarheid en de rede door de tussenkomst van op Christus gelijkende personificaties  zoals Beatrice en Lucia en door Christus zelf.

In de Divina Commedia krijgt Dante het gebruik van de rede terug. Zijn gehele persoon is gere-integreerd (heel gemaakt)  in en door het licht van de Waarheid.

Vaak worden mensen die onwetend, verward of ronduit dom zijn aangeduid als “wandelend in de duisternis“. Deze duisternis heerst ook voor  mensen die volharden in de zonde. 

Door hun keuzes en weerstand tegen Gods genade hebben zij het licht van de Waarheid verloren.  Gods genade maakt het voor ons mogelijk om de juiste weg terug te vinden, hoe ver wij ook in het verleden van deze weg zijn afgedwaald.

Wanneer wij zondigen verbreken wij onze relatie met Christus.  Als wij uit luiheid  weigeren om Hem beter te kennen (elke dag), verliezen wij het zicht op onszelf en op onze naaste uit het oog. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft duidelijk gesteld dat Christus in de wereld kwam om de mens aan zichzelf vollediger te openbaren (Gaudium et Spes, nr. 22).

Christus, het Mensgeworden Woord, spreekt tot ons in Zijn woorden tot de Apostel Thomas:

“Laat uw hart niet verontrust worden.  Gij gelooft in God, gelooft ook in Mij. In het huis van mijn Vader is ruimte voor velen. Als dit niet zo was, dan zou Ik het u hebben gezegd, want Ik ga heen om een plaats voor u te bereiden.  En als Ik ben heengegaan en een plaats voor u heb bereid, kom Ik terug om u op te nemen bij Mij, opdat ook gij zult zijn waar ik ben. Gij weet waar Ik heenga en ook de weg (via) daarheen is u bekend”. Thomas zei tot Hem: Heer, wij weten niet waar Gij heengaat, hoe moeten wij dan de weg (via) kennen? Jezus antwoordde hem: ´Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven. Niemand komt tot de Vader tenzij door Mij. Als gij Mij zoudt kennen, zoudt gij ook de Vader kennen. Nu reeds kent gij Hem en ziet gij Hem….Hij die Mij  heeft gezien, heeft de Vader gezien” (cf Jo 14,1-6).

We hebben niet alleen de woorden en daden van Christus in de H. Schrift, maar God heeft ons in de Katholieke Kerk zelf een veilige weg geschonken naar het geluk.  We kunnen van dit pad af raken . Elke weg, te ver naar links of te ver naar rechts, doet ons belanden in diepe duisternis. Als we van het rechte pad zijn afgeweken en Christus, de Weg, hebben verlaten, kunnen we weer bij zinnen komen en worden verzoend met God en onze naaste door de Sacramenten, toevertrouwd aan de Katholieke Kerk, en wel speciaal in het Sacrament van de Biecht waarna een waardig ontvangen van Christus in de Heilige Communie weer mogelijk is.

Wij, rooms katholieken, die publiek zelf aanspraak durven maken op de Naam van Christus, moeten wanneer tijd en omstandigheden dit vragen, opstaan en in het openbaar als zodanig worden erkend (censentur) en scherp verwerpen (respuere) wat in strijd is met de Naam van Christus.

Andere mensen moeten het Licht van Christus zien weerkaatsen in wat wij zeggen en doen. Het stralende Gelaat van Christus moet in de beleving van ieders persoonlijke roeping herkenbaar zijn. 

Zoals lenzen en reflectoren schoon moeten zijn om optimaal het licht te laten reflecteren, zo moeten wij als dragers van Christus’ Licht zuiver zijn. Als we weten dat we niet rein  (genoeg) zijn, moeten we ons zo spoedig mogelijk laten reinigen  zodat we gered kunnen worden en kunnen bijdragen aan de redding van anderen. Het is goed om ook geestelijke werken van barmhartigheid te beoefenen om ook daardoor het Licht van de Waarheid te brengen naar onwetenden en degenen die al of niet door eigen toedoen in de duisternis verkeren. 

(1)  Magister officiorum – Meester der ambten: ambt, door Constantijn de Grote ingesteld, te omschrijven als dat van opperkamerheer aan het keizerlijk hof. Hij regelde de audiënties en oefende rechtspleging uit tussen al de personen van de hofhouding

Met dank aan o.a. Father J. Zuhlsdorf, WDTPRS)

Oratio post Communionem – Gebed na de Communie (Postcommunio) Dominica decima quinta per annum Vijftiende zondag door het jaar Laat in ons de genade van de Verlossing toenemen telkens als wij dit Mysterie vieren.

Het Laatste Avondmaal.

Mozaïek in de S. Apollinare Nuovo, Ravenna (vóór 529)

Laat in ons de genade van de Verlossing toenemen telkens als wij dit Mysterie vieren.

I n l e i d i n g

Het Mysterie van de H. Eucharistie bewerkt in ons eeuwig heil.

De Kerk heeft de H. Eucharistie ontvangen van Christus, niet als een willekeurige gave, hoe kostbaar ook, maar als zijn meest sublieme gave, want het is zijn zelfgave, de gave van zijn Persoon in zijn heilige mensheid, die voor alle tijden en plaatsen geldt. Als de Kerk de H. Eucharistie viert, de gedachtenis aan de Dood en de Verrijzenis van haar Heer, vindt deze centrale gebeurtenis werkelijk plaats en “wordt het werk van onze verlossing voltrokken” (vgl. Lumen Gentium, 3) Omdat dit Offer zo essentieel is voor de redding van de mensen, heeft Christus ons bij zijn Laatste Avondmaal de gelegenheid gegeven er in te delen, alvorens Hij naar de Vader terugkeerde. Iedere gelovige kan er dus aan deelnemen en er de onuitputtelijke vruchten voor ons heil  (nostræ salutis effectus) van plukken (vgl. Joh.-Paulus II, Enc. Ecclesia de Eucharistia, 17 apr. 2003, 11).

De liturgische teksten benadrukken dikwijls dat God zelf dit heils- of verlossende effect bewerkt. Het Sacrament van de H. Eucharistie werkt vooral –ofschoon niet uitsluitend – door het ontvangen van de H. Communie, waarop de Postcommunio van vandaag doelt (sumptis muneribus). De tekst van de oratie doet denken aan een aansporing van de H. Paus Pius X (1903-1914) tot een veelvuldiger ontvangen van de H. Communie wanneer deze vraagt dat het frequenter ontvangen van de H. Communie in ons de genade, die wij nodig hebben om de zaligheid te verwerven, mag doen toenemen. Opvallend is dat dit gebed minstens tot in de achtste eeuw teruggaat.

God is dichtbij als wij - in de juiste gesteltenis  - Hem verwelkomen in de H. Communie. Hij is werkelijk een God-met-ons, zeker voor ons, christenen, in wie Christus sinds ons Doopsel  leeft. Dit goddelijk leven in ons is echter even teer als sterk. Het verzwakt gemakkelijk bij een onvoorzichtig en al te dicht contact met de zonde. Maar het goddelijk leven kan steeds opnieuw in ons geboren worden én groeien door het dikwijls vieren en het deelnemen aan de H. Eucharistie en het ontvangen van Christus in de H. Communie.

T e k s t

Missale Romanum [MR] 1970 & 2002

Sumptis muneribus, quæsumus, Domine,

ut, cum frequentatione mysterii,

crescat nostræ salutis effectus.

Altaarmissaal Nederlandse Kerkprovncie 1979

Heer, uw gaven hebben wij ontvangen.

Wij bidden U: laat in ons de genade van de verlossing toenemen,

telkens als wij dit mysterie vieren. 

Werkvertaling

Nu wij uw gaven genuttigd hebben, vragen wij U, Heer,

dat door de herhaalde deelneming aan/viering van dit sacramenteel Mysterie,

de werkelijkheid van onze verlossing toeneemt.

L i t u r g i s c h e  a n t e c e d e n t e n

De brontekst van de Postcommunio [PC] van deze zondag vinden we in het Sacramentarium Gelasianum Vetus (Vat. Reg. lat. 316) 590, eerste helft achtste eeuw, en in een 45-tal andere codices (A), verspreid over het continent en de Angelsaksische eilanden en daarnaast in een 40-tal manuscripten met kleine tekstvarianten (B).

(E. Mœller, J.M. Clément en B. Coppieters ’t Wallant, Corpus Orationum, IX, S-V, Brepols, Turnhout 1996, p. 51-52, nr. 5641).

Rubrieken: PC Vierde zondag van de Advent en PC Tweede zondag na Pinksteren en op andere plaatsen in MR 1962.

T e x t u e l e  a n a l y s e 

1. Sumptis muneribus, quæsumus, Domine,

2. ut, cum frequentatione mysterii,

crescat nostræ salutis effectus.

De oratie is opgebouwd uit één enkele volzin, onder te verdelen in een hoofdzin met het prædicaat “quæsumus” (r. 1), het adres “Domine” en een ablativus absolutus “sumptis muneribus” als incipit, gevolgd door een finale / consecutieve bijzin, ingeleid door het voegwoord ut in de coniunctivusvorm  (crescat) die de eigenlijke bede bevat . Het zinsdeel “cum frequentatione mysterii” , een bijwoordelijke bepaling,  drukt een omstandigheid uit waarvan de toename van de heilseffecten afhankelijk is.

Ad 1

Quæsumus, wij bidden/vragen, vaste gebedsformule, hier in de functie van prædicaat.

Domine, Heer – vocativusvorm van Dominus

Sumptis muneribus, na de gaven te hebben genuttigd – bijwoordelijke bepaling die een omstandigheid uitdrukt, een ablativus absolutus van twee congruerende ablativusvormen.

Ad 2

Ut crescat, op-/zodat moge groeien – finale/doelaanwijzende resp. consecutieve/ gevolgaanduidende bijzin, ingeleid door het voegwoord ut, in de coniunctivusvorm: coniunctivus optativus omdat deze een bede uitdrukt. Crescat, coniunctivus præsentis, 3^e persoon enkelvoud van het verbum crescere, crevi, cretum, 3, met betekenissen: 1. groeien 2. wassen 3. toenemen.

Nostræ salutis effectus, het effect, de uitwerking van onze verlossing, - subject bij het prædicaat crescat, samengesteld uit de nominativusvorm effectus (van effectus, -us) vergezeld door de bijvoeglijke bepaling nostræ salutis in twee congruerende genitivusvormen als nadere toelichting van de gevraagde uitwerking , genitivus explicativus.

Cum frequentatione mysterii,  door/met (behulp van)  herhaalde deelneming – bijwoordelijke bepaling gevormd door de ablativusvorm frequentatione (ablativus instrumentalis)  vergezeld door de genitivus explicativus en voorafgegaan door de præpositio cum.

De præpositie cum + albativus bij een zaak is eigen aan laat-, resp. liturgisch Latijn.

In het Middeleeuws Latijn ziet men vaak dat een præpositie wordt gebruikt daar waar in het klassieke Latijn de voorkeur wordt gegeven aan een ablativus. Dit werd in de Middeleeuwen zo gedaan om het lezen van het Latijn te vergemakkelijken. Bij een klassieke ablativus moet je bij het lezen namelijk altijd even nadenken welke præpositie hier in vertaling passend zou kunnen zijn. De præpositie cum wordt in het klassieke Latijn alleen gebruikt in combinatie met een persoon, uitgedrukt door een pronomen personale, door een eigennaam of door een substantivum dat overduidelijk een persoon aanduidt.

S t i j l f i g u r e n

Ablativus absolutus: sumptis muneribus (regel 1)

Gewone congruentieregel: sumptis muneribus (r. 1) en nostræ salutis (r. 2)

Domine aan het eind van regel 1 is een benadrukking van de Heer tot wie wij onze toevlucht nemen. Bij het zingen is dat voelbaar. Met de laatste adem die we aan het eind van de regel hebben, wordt de Heer aangeroepen. Symbolisch; dit zou ieders laatste woord moeten zijn.

G e t u i g e n i s s e n  v a n  d e  V a d e r s

Augustinus van Hippo  (354-430)

“Ik denk aan mijn belofte. Aan u, die gedoopt zijt, beloofde ik immers een preek waarin ik u een uiteenzetting zou geven over het Sacrament van de dis des Heren, Sacrament dat gij hier nu aanschouwt en waaraan gij afgelopen nacht deelachtig zijt gworden. Gij moet wéten wat ge ontvangen hebt, wat gij zúlt ontvangen en wat gij dagelijks móet ontvangen”.

Uit Sermo 227, In die Paschæ IV

“Christus is gestorven; laten wij dood zijn voor de zonde. Christus is verrezen; laten wij leven voor God. Christus ging vanuit deze wereld naar de Vader; dat ons hart niet hier blijve hangen, maar Hem volge. Christus heeft op het kruishout gehangen; laten we onze vleselijke eigenliefde kruisigen. Hij heeft in het graf gelegen; laten wij – met hem begraven - vergeten wat achter ons ligt. Heel de opbouw van onze vrede ligt bij Hem door wiens striemen wij genezen zijn (Jes 53, 5).

Daarom, geliefden, moet de dagelijkse viering van Pasen voor ons een volgehouden bezinning op dit alles zijn. (…) Niet voor niets hebben wij zijn Lichaam en Bloed als onze dagelijkse spijs”.

Uit Sermo Wilmart 9, 1-2

“Het eucharistisch  Brood zal ons dagelijks Brood zijn, dat nodig is voor dit leven. Wanneer we bij Christus zelf gekomen zijn, is het niet langer nodig de H. Eucharistie te ontvangen… De Eucharistie is dus voor ons Brood voor elke dag.Maar dan moeten wij haar ook zó ontvangen, dat wij daardoor niet alleen lichamelijk weer op krachten komen, maar ook geestelijk. Want de kracht die door de Eucharistie  te verstaan wordt gegeven is de eenheid; dat wil zeggen, nadat we in het Lichaam van Christus opgenomen zijn en zijn ledematen geworden zijn, zijn wij wat we ontvangen. Slechts dan zal de Eucharistie werkelijk Brood voor ons zijn. Wat ik u preek, is ook uw dagelijks brood. En de lezingen die gij elke dag in de kerk hoort, zijn ook uw dagelijks brood. En de hymnen die gij hoort en zegt, zijn eveneens dagelijks brood voor u. Al deze dingen zijn noodzakelijk voor onze huidige tocht door het leven. Maar wanneer wij het einddoel bereikt hebben, hoeven we toch niet meer te luisteren naar een boek, dat voorgelezen wordt? Wij zullen het Woord zelf zien, en horen, en eten, en drinken…de Waarheid zelf.”

Sermo 57,  7, 7.

K l e i n  v o c a b u l a r i  u m

Zelfs voor beginnende studenten in het Latijn is de woordenschat van deze oratie goed te overzien. Niettemin kunnen we nog eens kijken naar enkele woorden met behulp van onze onmisbare reeks woordenboeken, die we al zo vaak hebben genoemd dat we het nu niet doen!.

Frequentatio, onis, vr.

heeft betekenissen als  frequentie, frequent gebruik, frequente samenkomst. Als stijlfiguur in de retorica is het een beknopte recapitulatie van reeds apart aangevoerde argumenten, een samenvatting of résumé. 

Dit zelfstandig naamwoord komt van het verbum ‘frequentare” dat betekent “dikwijls doen/maken, dikwijls bezoeken, een rituele viering voltrekken, een liturgisch feest vieren of bijwonen in grote getale.

Dit werkwoord heeft sinds het oud-Latijn van de Numidische schrijver, filosoof en redenaar L. Apuleius Madaurensis ca. 123/125-ca. 170/180) (noordwestelijk van Algerije) zijn iteratieve betekenis praktisch verloren. Zijn schelmenroman De Gouden Ezel is de enige Latijnse roman die in zijn geheel de tijd heeft kunnen trotseren, grote invloed als dit werk had op de Westerse literatuur.

In het Latijn van de Romeinse heidense religie en in het Christelijk Latijn had het begrip “frequentatio” een cultische betekenis. De H. Augustinus was bijvoorbeeld dol op dit begrip, dat men frequent vindt in zijn grote werk “De Civitate Dei”, en daar, toegepast op individuele personen, “vieren, in acht nemen, in stand houden”, betekent.

In de grammatica beschrijft een “frequentatief werkwoord” een herhaalde handeling, door bijvoorbeeld aan de uitgang – are van de 1e conjugatie der verba “–it” in te lassen: palpare (betasten, strelen, aaien) naast palpitare (trekken van de oogleden, kloppen van het hart, spartelen), cogere (3) en cogitare, latere en latitare, enz. In het Nederlands kennen we hinken/hinkelen, schudden/schuddelen, trommen/trommelen, kruimen/kruimelen, enz.

Effectus, - us m. –

De Postcommunio van de Zevende zondag door het jaar vraagt, zoals we bij de bespreking ervan eerder zagen, “ut salutis capiamus effectum” om de uitwerking van onze verlossing te kunnen grijpen, maar daar vanuit het perspectief van het reeds ontvangen sacramentele onderpand, dat Christus Zelf is.

Effectus betekent een handeling, bewerking, maar met het oog op het resultaat van een handeling betekent het: resultaat, uitwerking, effect, strekking, doel. Het verwante verbum efficere, effeci, effectus 3, heeft betekenissen als voortbrengen, veroorzaken, bewerken, maken, tot stand brengen. Afleidingen in het Nederlands: effect, effectief en ook efficiënt (ontleend aan efficientis, genitief van het participium præsens efficiens).

Lette men er op dat de vorm effectus kan zijn: 1. het substantivum met bovengenoemde betekenissen en 2. effectus, -a, - um, het participium perfecti passivi van efficere met betekenis bewerkt [zijnde] enz. 

Herinner u tenslotte dat de begrippen “mysteria” en “sacramenta”  onderling frequent uitwisselbaar zijn. 

T o e l i c h t i n g

In de H. Eucharistie ligt heel het geestelijk goed van de Kerk vervat.  Dat geestelijk goed van de Kerk is Christus zelf, ons Paaslam en het levend Brood dat het door zijn Vlees, in de Heilige Geest tot leven gewekt en zelf tot leven wekkende leven, aan de mensen schenkt.

In de liturgie worden wij uitgenodigd en ertoe gebracht, om in het H. Misoffer het Lam Gods, goddelijke Offergave bij uitstek, aan God de Vader op te dragen, en daarmee verenigd het offer van ons eigen leven, onszelf, onze arbeid en al het geschapene samen met Hem. Daardoor worden de banden van liefde met de andere aanwezige gelovigen en met hen die op weg zijn naar Christus versterkt en verdiept. Deze liefde moet oprecht, dienend en werkzaam zijn en leiden tot de vrijheid waartoe Christus ons heeft bevrijd. Evenzo worden wij uitgenodigd zó aan de Eucharistieviering deel te nemen, dat wij daarin ook komen tot een oprecht gebed en tot een steeds volmaaktere geest van gebed gedurende heel ons leven, van lof en dank voor alles in de Naam van onze Heer Jezus Christus, jegens onze God en Vader. Het is het antwoord op de gave van Hem die door zijn mensheid voortdurend het goddelijk leven doet uitstromen naar de ledematen van zijn Lichaam, de Kerk (vgl. Decr. over het ambt en het leven van de priesters, 2e Vaticaans Concilie, 7 dec. 1965, nr. 5).

We hebben het begrip “frequentare mysteria”  in de Oratio super munera van de Tweede zondag door het jaar gezien en het mooie alliteratieve “frequentata mysteria” in the Postcommunio van de Eerste zondag van de Advent. De betekenis “een liturgisch feest vieren” in het kader van de goddelijke erdienst, de H. Eucharistie, vinden we bijvoorbeeld verwoord in de Postcommunio van de Nachtmis van Kerstmis (MR 1970): “(…) ut, qui Nativitatem Redemptoris nostri frequentare gaudeumus”, dat wij die de Geboorte van onze Verlosser met vreugde vieren.

“Frequentatio” is een complex begrip en betekent in de liturgische context “frequent bijwonen of deelnemen/vieren”; het begrip heeft bovendien de lading van “viering waaraan talrijke personen deelnemen met dezelfde intentie”.   

Wanneer je het begrip “frequentatio” in het perspectief van de retorica beschouwt en stelt dat de viering van de H. Mis de bron en het hoogtepunt van ons christelijk leven is, betekent dit dat het ontvangen van de H. Communie in de context van de H. Mis werkelijk de volheid is van wat de Kerk benoemt als “volledige, bewuste en active deelname” aan de H. Liturgie  (die is “bron en hoogtepunt”). Is het moment van de H. Communie, zoals beschreven in deze oratie, niet in zekere zin de samenvatting van onze hele christelijke identiteit en leven? Het is het Woord van alle eeuwigheid, dat onder ons kwam wonen om ons te verlossen van onze zonden, om ons aan onszelf meer duidelijk te maken en inzicht te geven in onze zeer hoge roeping (vgl. Gaudium et Spes, 22).

Van alle Sacramenten die Christus ons gaf is het Allerheiligste Sacrament (nomen est omen!) het enige dat actueel is wat het betekent: Christus werkelijk en waarachtig aanwezig. Christus, die het Woord is van alle eeuwigheid gesproken door de Vader, is de “frequentatio” die op het einde der tijden alles aan zijn macht zal onderwerpen en het al aan de Vader zal onderwerpen  opdat God alles in allen zal zijn (vgl. 1 Kor 15, 28). Christus is onze frequentatio.   

De terminologie “frequentatio mysterii” is evocatief en roept bij ons beelden op van de zichtbare en onzichtbare dimensies van de H. Mis, het Eucharistisch Offer (mysterium). In de kerken hier op aarde waar de H. Mis wordt gevierd zijn veel mensen samen gekomen. Idealiter zou de kerk  vol moeten stromen (frequentatio) met overtuigde katholieken, goed voorbereid en in de juiste gesteldheid om optimaal deel te nemen aan de H. Eucharistie door het ontvangen van de H. Communie. Ze komen hier dikwijls (frequentatio), elke zondag en dikwijls ook op weekdagen.

Stel u nu de onzichtbare participanten aan deze H. Mis voor: myriaden heilige Engelen en andere leden van de Kerk, die reeds zijn overleden en voor ons uit zijn gegaan. Dit is een glimp van de hemel op voorhand, iedere keer als wij de H. Eucharistie vieren!